Trong hoạt động học tập, một câu trả lời mạch lạc chưa chắc chính xác, tài liệu AI gợi ý có thể không tồn tại, còn mã được tạo tự động vẫn cần kiểm thử. Khi đưa kết quả vào bài nộp, sinh viên phải hiểu và giải thích được nội dung, phân biệt phần mình thực hiện với phần có công cụ hỗ trợ. Khai báo việc dùng AI vì thế cần gắn với kiểm chứng và liêm chính học thuật.

Ở PTIT, yêu cầu này còn gắn với đặc thù thực tập và đồ án: sinh viên có thể tiếp cận dữ liệu doanh nghiệp, mã nguồn hoặc phát triển hệ thống tác động đến người dùng. Các nguyên tắc chung cần được chuyển thành chỉ dẫn phù hợp từng nhiệm vụ, giúp người học biết dữ liệu nào được phép sử dụng, kết quả nào phải kiểm tra và khi nào cần hỏi giảng viên. Khung đạo đức được nghiên cứu nhằm hỗ trợ những quyết định đó và giữ vai trò chủ động học tập của sinh viên.

Nhóm nghiên cứu thực hiện khảo sát, ghi nhận 342 lượt gửi và 339 lựa chọn đồng ý tham gia trả lời câu hỏi. Theo các bảng đã lưu, 95,3% cho biết đã dùng AI trong học tập; 67,6% sử dụng hằng ngày hoặc từ một đến ba lần mỗi tuần. Nhu cầu cần hoặc rất cần hướng dẫn bảo vệ dữ liệu đạt 74,3%; kiểm chứng, trích dẫn và sở hữu trí tuệ đạt 73,7%. Kết quả khảo sát giúp nhóm nghiên cứu xác định nội dung cần ưu tiên khi đề xuất khung đạo đức AI cho sinh viên PTIT.

Nghiên cứu lấy Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia làm nền tảng, đồng thời đối chiếu các tài liệu quốc tế và khung năng lực dành cho sinh viên. Việc tham khảo nhằm chọn lọc nguyên tắc và cách tiếp cận phù hợp với hoạt động học tập, nghiên cứu, thực tập và phát triển sản phẩm AI của người học.

Các tài liệu quốc tế chính được nhóm nghiên cứu tham khảo gồm Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence (Khuyến nghị về đạo đức trí tuệ nhân tạo) của UNESCO, thông qua năm 2021; OECD AI Principles (Bộ nguyên tắc AI của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế), thông qua năm 2019 và cập nhật tháng 5/2024; cùng Regulation (EU) 2024/1689, thường gọi là EU AI Act (Đạo luật Trí tuệ nhân tạo của Liên minh châu Âu, 2024).

Khuyến nghị của UNESCO giúp định hướng cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm, tôn trọng quyền con người và công bằng. Bộ nguyên tắc OECD bổ trợ yêu cầu về tính đáng tin cậy, minh bạch, an toàn và trách nhiệm giải trình. EU AI Act được dùng để tham khảo cách tiếp cận theo mức rủi ro. Các nguồn này được đối chiếu với bối cảnh Việt Nam và quy định PTIT, không chuyển thành một bộ nghĩa vụ áp dụng máy móc cho mọi bài tập hoặc đồ án.

Tám tiêu chí gồm mục đích và phạm vi; độ tin cậy, an toàn và kiểm soát; dữ liệu cá nhân và bảo mật; công bằng; minh bạch và giải thích; liêm chính học thuật và sở hữu trí tuệ; tác động xã hội, văn hóa và môi trường; trách nhiệm, lưu vết và khắc phục. Các tiêu chí được cân nhắc theo tính chất và rủi ro của nhiệm vụ. Mục không liên quan có thể ghi không áp dụng, với lý do phù hợp.

Checklist giúp sinh viên chỉ ra minh chứng ngay trong bài làm, phần kiểm thử, nhật ký hoặc kho mã. Khai báo AI nêu công cụ, phạm vi hỗ trợ, cách kiểm chứng và đóng góp cá nhân. Công cụ nghiên cứu không tạo một điểm AI riêng hoặc một bộ hồ sơ phải nộp thêm; mục tiêu là làm rõ trách nhiệm và giúp đọc minh chứng đã có.

Trong nhóm tài liệu về năng lực, đề tài tham khảo Khung năng lực trí tuệ nhân tạo dành cho sinh viên (Artificial Intelligence Literacy Framework for students – AILFS 1.0), do Đỗ Văn Hùng chủ biên, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội xuất bản năm 2025. Tài liệu là kết quả hợp tác giữa Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội và Tập đoàn Meta trong dự án “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong giảng dạy, học tập và nghiên cứu”. Theo phần giới thiệu sách, Khoa Thông tin – Thư viện là đơn vị triển khai, với sự hỗ trợ chuyên môn của SkillPixel.

AILFS 1.0 gồm sáu miền năng lực, trong đó có đạo đức và trách nhiệm trong sử dụng AI, đồng thời gắn với tư duy phản biện, dữ liệu và thiết kế hệ thống. Đề tài dùng tài liệu này để làm rõ cách sinh viên thực hiện các nguyên tắc đạo đức, chẳng hạn mở tài liệu gốc để kiểm tra, thử mã, so sánh kết quả và giải thích giới hạn. AILFS 1.0 là tài liệu tham khảo phát triển năng lực, không thay thế Khung đạo đức AI quốc gia hoặc tạo thêm ngưỡng đạt cho học phần, thực tập và đồ án.

Khung đạo đức AI dành cho sinh viên PTIT được nghiên cứu nhằm giúp người học sử dụng AI có hiểu biết và chịu trách nhiệm về sản phẩm của mình. Giá trị của khung nằm ở những hướng dẫn có thể gắn với bài tập, nghiên cứu và đồ án, từ kiểm tra thông tin đến bảo vệ dữ liệu và làm rõ đóng góp cá nhân. Kết quả nghiên cứu là cơ sở để tiếp tục hoàn thiện tài liệu và đề xuất áp dụng phù hợp với điều kiện của Học viện. Khi được lồng ghép vào hoạt động học tập sẵn có, các nguyên tắc này có thể giúp sinh viên hình thành thói quen sử dụng AI có trách nhiệm trong quá trình học và khi bước vào môi trường nghề nghiệp.